Psychoterapia, Socjoterapia

TRANS, OPĘTANIE - kategorie teologiczne czy psychiatryczne?: histeria, schizofrenia, mania, zaburzenia dysocjacyjne

Opętanie w większości religii czy w wierzeniach ludowych jest stanem zawładnięcia ciałem przez duchy lub demony. To doznanie wrażenia, że znajduje się w stanie całkowitego poddania się zewnętrznej, metafizycznej, osobowej sile zła, lub zachowuje się w sposób, który sugeruje taki stan komuś, kto widzi to zjawisko. W ujęciu teologicznym (katolickim) problem opętania wiąże się z takimi zagadnieniami jak: pochodzenie zła, złych mocy czy natura szatana. Celem działania demonicznego jest doprowadzenie człowieka do zguby. Opętanie jest jedną z form oddziaływania szatana na człowieka. Jan Paweł II stwierdził, że „w pewnych wypadkach działalność złego ducha może posunąć się również do owładnięcia ciałem człowieka”. Sposobem na uwolnienie od tej szczególnej formy diabelskiego wpływu na człowieka mają być egzorcyzmy.

O opętaniu w ostatnich latach mówi się często także z perspektywy psychiatrycznej i psychologicznej. Jest to związane z tym, iż obydwa, współcześnie obowiązujące systemy klasyfikacyjne zaburzeń psychicznych: ICD-10 oraz  DSM-IV uznają opętanie za zaburzenie. Światowa Organizacja Zdrowia w swoim zestawieniu ICD-10 umieszcza je pod nazwą transu i opętania w podgrupie zaburzeń dysocjacyjnych (konwersyjnych), należącej do grupy zaburzeń nerwicowych, związanych ze stresem i pod postacią somatyczną.

WHO podaje następujące kryteria diagnostyczne, niezbędne do postawienia rozpoznania:
A. Spełnione ogólne kryteria zaburzeń dysocjacyjnych: (1) Brak potwierdzenia schorzeń somatycznych, które mogłyby stanowić przyczynę charakterystycznych objawów zaburzeń (choć mogą występować zaburzenia somatyczne, powodujące inne objawy), (2) Przekonywające związki czasowe między wystąpieniem objawów a stresującymi wydarzeniami, trudnościami lub potrzebami.
B. Występuje którekolwiek z następujących: (1) Trans. Chwilowa zmiana stanu świadomości, przejawiająca się dwoma z następujących: (a) utrata zwykłego poczucia własnej tożsamości, (b) zawężenie rozpoznawania bezpośredniego otoczenia lub niezwykle wąskie i selektywne zogniskowanie na bodźcach środowiskowych, (c) ograniczenie ruchów, pozycji i wypowiedzi do powtarzania niewielkiego ich repertuaru. (2) Opętanie. Osoba jest przeświadczona, że została owładnięta przez ducha, moc, bóstwo lub inną osobę.
C. Zarówno (l), jak i (2) z kryterium B są stanami niepożądanymi lub kłopotliwymi oraz nie pojawiają się w okolicznościach religijnych lub innych zyskujących społeczną akceptację, ani nie stanowią ich przedłużenia.
Najczęściej stosowane przesłanki wykluczenia. Zaburzenie nie występuje w tym samym czasie co schizofrenia lub zaburzenia pokrewne, albo zaburzenia nastroju z omamami i urojeniami.

Złożoność zjawiska opętania wymyka się jednoznacznym kategoryzacjom metodologicznym. Obydwa systemy klasyfikacyjne uzależniają uznanie opętania za zaburzenie od analizy kulturowego kontekstu wystąpienia objawów. To kryterium diagnostyczne sprawia, iż opętanie zyskuje w obrębie metodologii psychiatrii dość wyjątkowy status. Sama możliwość opisania objawów językiem psychopatologii nie przesądza o ich charakterze. Przy interpretowaniu zjawiska trzeba dokonać wyboru, w jakiej płaszczyźnie badawczej chcemy się poruszać. Z jednej strony istnieje bowiem możliwość potraktowania opętania w sposób naturalistyczny i wówczas można uważać je za formę zaburzenia psychicznego i doszukiwać się przyczyn, objawów i możliwości terapii w faktach potwierdzalnych empirycznie. Z drugiej zaś zachowując dystans do płaszczyzny psychopatologicznej, wynikający z uwzględnienia realnych możliwości działania sił nadprzyrodzonych, trzeba się pogodzić się z faktem, że jest to fenomen, który przekracza możliwości weryfikacji empirycznej. Stąd możliwość błędów w ocenie zjawiska oraz nieporozumień miedzy badaczami różnych dyscyplin naukowych.

Ze względu na chęć rzetelnego diagnozowania opętania trzeba uwzględnić kwestię dokładnego rozróżnienia płaszczyzn metodologicznych i ścisłego przestrzegania kompetencji, które wynikają z ograniczeń metod stosowanych w obrębie każdej dyscypliny badawczej. Wszelkie redukcyjne traktowanie zjawiska, zarówno wtedy, kiedy za wszelką cenę sprowadza się je do choroby psychicznej, jak i wtedy, kiedy we wszelkich objawach przeżywanych przez człowieka doszukuje się wpływu złego ducha, jest poważnym nadużyciem metodologicznym.

Wieloletnie doświadczenie naukowców zajmujących się zjawiskiem opętania wskazuje, że najbardziej skuteczne w kwestii diagnozowania i terapii są takie oddziaływania, które są owocem współpracy zarówno teologów jak i psychiatrów. W zespole terapeutycznym PCTS mamy kadrę psychoterapeutów, w skład  których wchodzą zarazem psychologowie, psychiatra i duchowny (mający podwójne specjalizacje). Dzięki temu proces diagnostyczny ma szansę większej trafności, co z kolei sprawia, iż proces terapeutyczny przebiega także w dobrym kierunku. Istnieją takie sytuacje, w których po konsultacjach odsyła się osoby do egzorcystów diecezji warszawskiej, gdy występują zjawiska które nie są związane ściśle z kategoriami psychiatrycznymi i psychologicznymi.

Istnieje jednak możliwość jednoczesnego występowania choroby psychicznej i faktu opętania. Często wtedy jednak osoba jest odporna na terapię farmakologiczną, a nierzadko wszelkie zaburzenia kończą się z chwilą odprawienia egzorcyzmu. Dzieje się tak również, że księża, teologowie, egzorcyści (coraz częstszy obyczaj, nierzadko stały standard) powstrzymują się przed interwencją uwzględniającą płaszczyznę duchową i sugerują najpierw odbycie konsultacji psychologicznej lub psychiatrycznej. Okazuje się bowiem, iż w blisko 70 % przypadków osoba cierpi na typowe zaburzenia natury psychicznej (np. niżej omówione: nerwica histeryczna, schizofrenia, mania, zab.dysocjacyjne). Egzorcyzmy mają na celu wypędzenie złych duchów lub uwolnienie od ich demonicznego wpływu, mocą duchowej władzy, jaką Jezus powierzył Kościołowi. Czymś zupełnie innym jest choroba, zwłaszcza psychiczna, której leczenie wymaga wiedzy medycznej. Przed podjęciem egzorcyzmów należy więc upewnić się, że istotnie chodzi o obecność Złego, a nie o chorobę psychiczną.

Poszczególni egzorcyści do oceny diagnostycznej opętania zwykle włączają takie objawy jak: występowanie świadomości obcej osobie, mówienie językami, których opętany nie zna, konwulsje, znajomość przez opętanego faktów z przeszłości, przyszłości życia egzorcysty i osób towarzyszących, ruchy nienaturalne i trudne do wykonania bez długotrwałych ćwiczeń jak taniec, niezwykłe zachowywanie równowagi, nadludzka moc, lewitacja, samoistne przesuwanie się przedmiotów w pobliżu opętanego, samookaleczenia, grymasy i ataki bólu ustępujące po nakreśleniu znaku krzyża czy użyciu święconej wody, odchodzenie od zmysłów, wydawanie odgłosów zwierząt, demoniczne wizje, odraza do przedmiotów poświęconych i osób duchownych, niemożność przełknięcia pokarmów i napojów poświęconych. Opętanie wywołuje więc zjawiska w czterech różnych obszarach: w sferze religijnej, cielesnej, psychicznej i parapsychologicznej.

W ujęciu psychiatrycznym, formułuje się różne zarzuty wobec teologicznego podejścia do kwestii opętań. Jak wyraził się Bogdan de Barbaro teologom trudno jest precyzyjnie zoperacjonalizować zjawisko opętania i egzorcyzmów, dlatego łatwo zarzucić im niefalsyfikowalność twierdzeń o opętaniu ujmowanym w perspektywie religijnej. Poza tym ujęcie prezentowane przez egzorcystów kłóci się ze zdrowym rozsądkiem, który można utożsamiać również z racjonalizmem naukowym, w którego obrębie wyklucza się samo występowanie niektórych zjawisk i zdarzeń opisywanych przez egzorcystów.

Wskazuje, iż dawniej teolodzy i egzorcyści podejmowali zadania, którymi dziś zajmuje się medycyna (choroby zarówno fizyczne, jak i psychiczne często traktowano jako karę za grzechy). Sytuacja zmieniła się pod wpływem rozwoju nauki, a zwłaszcza przyrodoznawstwa jako wiedzy wyjaśniającej naturalny charakter patologii jednostki, kompetencje eksperta od psychiki człowieka zaczął przejmować lekarz. Na przykład padaczka (leczona w Ewangelii św. Marka przez Jezusa) i choroby ściśle somatyczne przeszły z zakresu kompetencji teologii do medycyny. Przedmiotem demonologii przestała być anoreksja (dawniej - „święta anoreksja"). Samobójstwo - niegdyś traktowane jako rezultat ingerencji i zwycięstwa szatana nad człowiekiem - potem uznane zostało za tragiczny skutek choroby zwanej depresją. Podobnie stało się z większością chorób psychicznych (niegdyś - także traktowanych jako efekt działania złych mocy). Nie wyklucza to oczywiście możliwości współistnienia obok zjawisk psychopatologicznych sił demonicznych (np. w sytuacji samobójstwa) i współpracy psychologów i kapłanów, ale wskazuje na fakt, iż często ma miejsce zjawisko pseudoopętania, pod którym możemy znaleźć różne zaburzenia psychiczne.

Opętanie w ujęciu psychiatrycznym ma charakter naturalistyczny i jest rozumiane jako forma ekspresji zaburzeń psychicznych z rodzaju np. rozszczepiennych, co uznawane jest za chorobę. Jest to szczególny stan poczucia, kiedy osoba nie utożsamia się sama z sobą, stan (całkowitego lub częściowego, czasowego lub trwałego) zastąpienia własnej osobowości przez inną osobowość (lub inne osobowości). Symptomami opętania są zatem: przemawianie obcymi głosami, mówienie obcymi językami, zaburzenia pamięci (amnezja), wykonywanie mimowolnych ruchów i czynności (mimowolne reakcje w postaci zesztywnienia, ucieczki). Z uwagi na liczne symptomy, jakie towarzyszą opętaniu, jak i brak ostrych kryteriów, które pozwalałyby jednoznacznie jego fakt diagnozować trzeba odwołać się do innych zaburzeń psychicznych, które mogą wykazywać podobne cechy do omawianego fenomenu.

Wśród chorób, które należy uwzględnić w diagnostyce różnicowej można wymienić:
1) nerwica histeryczna; histrioniczne zaburzenie osobowości. Opętanie zdradza podobieństwo z osobowością histrioniczną, często przejawiając symptomy powstające na podłożu seksualnym (w wypadku opętania na tle religijnym pojawia się wówczas motyw miłosnego związku mistycznego z bóstwem lub Bogiem oraz symptomatyka związana z tym "miłosnym zawładnięciem"). Charakterystycznymi cechami nerwicy histerycznej jest przesada, teatralność w zachowaniu się, egocentryzm, duża sugestywność, różnorodność objawów. Niektórzy uważają histerię za wrodzone zaburzenia osobowości, które mają ujawniać się pod postacią reakcji nerwicowych, zaburzeń zachowania się, ale również psychoz. Histeria może imitować różne choroby. Najczęściej występują objawy: porażenia, niemożność stania i chodzenia, ślepota, głuchota, bezgłos, drżenie mięśniowe, tępy ból, uczucie jakby gwoździa w głowie (globus), uczucie duszenia w gardle. Opisane objawy somatyczne obejmuje się ogólną nazwą konwersji histerycznej (osobowości histerycznej). Histeria może również objawiać się pod postacią zaburzeń świadomości, np. amnezji (niepamięcią lub jasnym stanem pomrocznym). Histerycy mają skłonności do nadmiernej afektacji, np. w stosunku do lekarzy, psychoterapeutów. Uczucie miłości i przywiązania (analizowane przeniesieniowo) może jednak bardzo łatwo zmienić się w niechęć, a nawet nienawiść (dewaluacja po idealizacji). Histeria odnosiła się dawniej do zaburzeń dysocjacyjnych. Osoba cierpiąca na te zaburzenia skarży się na rozmaite zaburzenia czucia, ruchu, pamięci, wrażliwości na bodźce lub stany przypominające trans (tj. stan zmienionej świadomości) lub opętanie. Osoby te są zwykle badane przez neurologów. Żadne badania nie potwierdzają podejrzeń jakiejkolwiek choroby somatycznej. Zaburzenia te mają zwykle tło psychogenne i wymagają leczenia psychoterapeutycznego;

2) padaczka. Już w czasach starożytnych bardzo często przypadki epilepsji kojarzono z opętaniem. Jest ona bowiem związana m.in. z nagłym krzykiem, zapaścią i utratą świadomości. Pojawia się także utrata kontroli nad mięśniami twarzy, wysuwa się często język i nadmiar śliny może pojawiać się w formie piany na ustach. Często współwystępuje także nietrzymanie moczu lub stolca. Istotna w kontekście omawianego zjawiska jest aura poprzedzająca wystąpienie drgawek padaczkowych (stan, w którym człowiek nie utracił co prawda kontaktu z otaczającą go rzeczywistością, ale jednocześnie realnie doświadcza wizualnych, słuchowych, somatycznych lub węchowych halucynacji);

3) psychoza urojeniowa zarówno w przebiegu schizofrenii, jak i chorób afektywnych. Opętanie bywa czasami mylona przez psychiatrów z ostrą postacią schizofrenii, choroby schizoafektywnej czy choroby afektywnej dwubiegunowej - manii (opętanie nie jest tożsame z manią ale w pewnych aspektach bardzo podobne). Do cech odróżniających opętanie od chorób z grupy schizofrenii można zaliczyć: nagłe wystąpienie, wyraźny początek i koniec, czas trwania (w przypadku opętania nie przekracza on kilku godzin, zaś objawy psychotyczne zazwyczaj trwają kilka  dni i dłużej). Wspólny jest motyw halucynacji, ale odróżnia je fragmentaryczna, niespójna i nielogiczna struktura w przypadku stanów psychotycznych. Towarzyszące opętaniu omamy (słuchowe i wzrokowe) powiązane są z transem, zazwyczaj mają sens religijny, a ich struktura spójna jest ze społecznie przyjętymi normami. Przekonania osoby opętanej o byciu opętaną poddają się modyfikującemu wpływowi otoczenia, co nie można powiedzieć o towarzyszących zaburzeniom psychotycznym urojeniach bycia zawładniętym;

4) osobowość mnoga. Zarówno w tym zaburzeniu, jak i opętaniu dochodzi do dysocjacji osobowości. Może to być obecność dwóch lub więcej odrębnych tożsamości lub stanów osobowości, z których każdy ma względnie trwałe wzorce postrzegania, myślenia, odnoszenia się do samej siebie i świata. To co najczęściej pozwala na różnicowanie to treści, według których tworzone są wzorce nowej tożsamości. W opętaniu dotyczą one najczęściej kulturowych wyobrażeń związanych ze sferą nadprzyrodzoną (duchów, bóstw, demonów). W osobowości mnogiej są to najczęściej wzorce społecznie akceptowalne i zaczerpnięte z codziennego doświadczenia. Poza tym, opętanie występuje najczęściej raz w życiu, ma charakter wzmożony i nagle ustępuje, osobowość mnoga zaś jest stanem ciągłym, z możliwością remisji;

5) zespół Gillesa de la Tourette'a. Jest to zaburzenie o charakterze neurologicznym, które ze względu na swój kliniczny przebieg wywołuje w obserwatorach kierujących się stereotypami skojarzenie z opętaniem. Początkowe objawy tej choroby to: mimowolne tiki i grymasy na twarzy, zwrócenie do góry gałek ocznych, wokalizacje (chrząkanie, mruczenie), wydawanie innych odgłosów. Formą tików mogą być koprolalia - wypowiadanie wulgarnych słów o charakterze seksualnym, fizjologicznym, bluźnierczym. Chwilowe utraty kontroli, mimo iż są tylko krótkotrwałymi epizodami w normalnym funkcjonowaniu jednostki, to jednak mogą być błędnie interpretowane jako objaw opętania.

6) migrena. Jest zaburzeniem, którego przebieg może zawierać elementy podobne do tych, jakie stwierdza się przy diagnozie opętania.

7) osoby z zaburzoną strukturą osobowości np.: schizotypową, paranoidalną, borderline lub antyspołeczną stają się potencjalnie zagrożone opętaniem lub zachowują się w sposób mogący powodować skojarzenie z opętaniem. Jest to widoczne wówczas, gdy nie mają czytelnego uniwersalnego systemu wartości, rozwiniętego i dojrzałego superego, piją nadmiernie alkohol, zażywają środki psychoaktywne. Dokonują tym samym rozchwiania swojej świadomości. Czasami zabijają, popełniają samobójstwa lub dokonują innej destrukcji. Czasami w kontekście opętania pojawia się kategoria zwielokrotnionej osobowości, która przejawia się jako szczególna forma występowania u jednej osoby mechanizmów obronnych typowych dla zaburzonej osobowości schizotypowej i z pogranicza.