Psychoterapeuci

Psychoterapia, Socjoterapia

ZABURZENIA SOMATOPSYCHICZNE: choroby przewlekłe, chroniczne, nieuleczalne, niepełnosprawność fizyczna, choroby narządu ruchu, zaburzenia mowy, osoby niewidome

Somatopsychologia – obejmuje wpływ choroby na psychiczne funkcjonowanie człowieka, samą chorobę i jej następstwa, jak też leczenie, które wywołuje określone reakcje emocjonalne, niekiedy mogące prowadzić nawet do zmian osobowości człowieka chorego.

Relacja między sferą somatyczną a sferą psychiczną:   
I. Choroby psychosomatyczne – dają objawy somatyczne jako skutek stanów psychicznych, objawy somatyczne są wtórne, są następstwem psychiki.
II. Zaburzenia somatopsychiczne – pierwotnie pojawiają się objawy somatyczne, psychika zaś wtórnie reaguje na te objawy.

Zaburzenia somatopsychiczne mogą mieć podwójną genezę:
a) pochodzenie egzogenne - w przebieg niektórych sytuacji somatycznych wpisane są konsekwencje psychiczne: zaburzenia układu hormonalnego i OUN.
b) pochodzenie psychogenne – stan somatyczny człowieka powoduje reakcję psychologiczną na wystąpienie tego stanu somatycznego: 
- wystąpienie uszkodzenia somatycznego w organizmie,
- jego konsekwencją jest rejestracja psychiczna,
- reakcja psychologiczna, która powoduje zmiany funkcji psychicznej,
- wtórne zaburzenia somatyczne.

Działania rehabilitacyjne mogą skupiać się na dolegliwościach somatycznych - rehabilitacja o charakterze medycznym, usuwanie przyczyny do pewnego stopnia, ale zostaje percepcja i reakcja psychiczna na zaistniałą sytuację. Czasami pierwszy element nie może być usunięty i następuje konieczność adaptacji do nowej sytuacji, uczenie się pełnienia nowych ról społecznych; ta adaptacja w dużym stopniu ma charakter psychiczny, psychologiczny, osoba taka potrzebuje wsparcia.

Do zaburzeń psychofizycznych, które mogą prowadzić do powikłań natury psychicznej zalicza się zwykle choroby przewlekłe, chroniczne, nieuleczalne. Najczęściej mówi się o chorobach takich jak: cukrzyca, astma, choroba serca, choroby kręgosłupa, stwardnienie rozsiane oraz o zjawiskach związanych z dysfunkcjami rozwojowymi: defekty w rozwoju fizycznym, nieprawidłowości w dynamice procesów nerwowych (asenizacja, nadpobudliwość), niepełnosprawność fizyczna (uszkodzenia, zaburzenia, choroby narządu ruchu), zaburzenia mowy (niewydolność układu fonacyjnego lub artykulacyjnego, niepełnosprawność zmysłowa (niewidomi, niedowidzący, niesłyszący, niedosłyszący).

Doznania psychiczne przeżywane przez osoby z niepełnosprawnością
Cohn wyróżnia 5 stadiów reakcji osób na zaistnienie trwałej niepełnosprawności: szok, oczekiwanie wyleczenia, opłakiwanie straty, zachowanie obronne, końcowe przystosowanie.
1) w fazie szoku psychicznego człowiek nie chce przyjąć do wiadomości tego, co się stało, uważa, że to pomyłka. Nie chce uświadomić sobie powstałej sytuacji. Dominującym mechanizmem obronnym jest zaprzeczanie, a gdy traci on swoje funkcje obronne, zaczyna dostrzegać uraz, ale ciągle mocno wierzy w możliwość wyleczenia. Nadal nie akceptuje zaistniałej sytuacji, niemo że się z nią pogodzić,
2) w fazie oczekiwania na wyleczenie ma nadzieję na powrót sytuacji poprzedniej bez własnego udziału. Kiedy okazuje się, że całkowite wyleczenie jest niemożliwe i rozwija się świadomość kalectwa, wtedy pojawia się rozpacz, ogromny żal po stracie, czemu towarzyszy dezintegracja dotychczasowego systemu wartości, często depresja.
3) opłakiwanie strat. Padają tu pytania o sens życia i jego wartość, o sens cierpienia, szuka się odpowiedzi na natarczywe pytanie: „dlaczego to właśnie mnie spotkało?" Pojawiają się reakcje agresji, myśli samobójcze, bierność, apatia, uzależnienie się od innych. W związku ze stratą osoba ta może nabierać przekonania, że jest już nic niewarta, traci wiarę w siebie i swoje możliwości.
4) faza zachowań obronnych. Mogą one być dwojakiego rodzaju:
a) neurotyczne - gdy dominuje mechanizm zaprzeczania, ucieczki przed rzeczywistością w przeszłość lub w marzenia czy też racjonalizacji oraz projekcji negatywnych uczuć, wówczas następuje stopniowy regres, cofnięcie się do wcześniejszego stadium rozwojowego. W procesie tym następuje utrwalanie się neurotycznych form przystosowania. Natomiast gdy osoba niepełnosprawna zaczyna walczyć z niepełnosprawnością i chce robić wszystko, co może poprawić jej sytuację zdrowotną, wówczas przejawia ona pozytywne zachowania obronne. b) pozytywne. Zdaniem Piotra Olesia, w zachowaniu tej osoby pojawia się: aktywna eksploracja sytuacji problemowej; swobodna ekspresja negatywnych uczuć; poszukiwanie pomocy innych ludzi w zmaganiu się z problemami; dzielenie problemów na części, z którymi można się zmagać oddzielnie i zajmowanie się nimi kolejno; świadomość stanu znużenia i potrzeby odpoczynku - pomimo dezorganizacji - oraz zdolność do utrzymania kontroli i integracji nad wieloma dziedzinami codziennej aktywności (rytm dobowy, posiłki, higiena itd.);
5) końcowe przystosowanie. Następują próby panowania nad pewnym zakresem spraw i kontrola uczuć, pragnienie rezygnacji z tego, co niemożliwe, oraz zaakceptowanie tego, co nieuniknione, jednocześnie giętkość wobec nowych problemów, motywacja dokonywania zmian; zachowanie podstawowego zaufania do siebie i do innych oraz odnalezienie nadziei, że kryzys ten można przetrwać pomimo cierpień i frustracji, co znajduje swój wyraz w poszukiwaniu rozwiązań i rekonstrukcji systemu wartości.

W przystosowaniu się osób doświadczających do urazów fizycznych należy wyróżnić dwa zasadnicze okresy:
1) faza ostra - obejmuje okres bezpośrednio od doznania urazu, leczenie i rehabilitację leczniczą. Faza przystosowania następuje wtedy, gdy niepełnosprawny pragnie nauczyć się funkcjonować jako osoba z niepełnosprawnością. Dopiero wtedy, po rozstrzygnięciu podstawowych kwestii dotyczących własnego miejsca i roli w przyszłości, możliwe staje się przyjęcie i zaakceptowanie siebie wraz ze swoją niepełnosprawnością.

Dla osiągnięcia właściwego przystosowania istotne jest to, jak człowiek, który utracił sprawność fizyczną, ustosunkuje się do tej straty, do wartości, jakie utracił, jak w tej nowej sytuacji będzie działał jak będzie postrzegał tę sytuację, a w niej siebie, jakie miejsce w systemie wartości zajmowała wartość, którą utracił, osiągnięcie jakich celów i zaspokojenie jakich potrzeb zostało zablokowane.

Do osiągnięcia takiego poziomu przystosowania osoby konieczna jest współpraca wielu osób: lekarzy, pielęgniarek, psychologów, rehabilitantów, personelu pomocniczego, rodziny, przyjaciół osób bliskich, a także grupy odniesienia, jakimi są osoby w podobnej sytuacji, które potrafią udzielać pozytywnego wsparcia. Bardzo ważna jest także atmosfera panująca na oddziale szpitalnym, w salach zabiegowych i pomieszczeniach rehabilitacyjnych. Niemniej jednak wszystko to nie jest w stanie, pozbawić niepełnosprawnych wszystkich przeżywanych problemów. Zawsze bowiem pozostanie świadomość trwałego stanu niepełnej sprawności fizycznej.

2) faza przewlekła, w której znaczącą rolę pełnią mechanizmy przystosowania się do nowej sytuacji. Gdy występuje trwały stan niepełnosprawności fizycznej, który w znacznym stopniu utrudnia poruszanie się i przemieszczanie, nawet po uzyskaniu zadowalającego poziomu przystosowania, niewątpliwie wnosi w życie osoby niepełnosprawnej sytuację deprywacji, która pozbawia go możliwości zaspokojenia wielu jego potrzeb, niekiedy podstawowych, oraz powoduje rozmaite utrudnienia na drodze ich realizacji. Wszystkie utrudnienia sprzyjają wyalienowaniu osoby niepełnosprawnej z życia społecznego. W takiej sytuacji przyjaźnie i kontakty koleżeńskie stają się coraz rzadsze i stanowczo zawężają się z powodu wyalienowania z dawnego środowiska szkolnego lub miejsca pracy.

Po utraconych przyjaźniach i znajomościach pozostaje ból i poczucie opuszczenia, w skrajnych przypadkach - poczucie zdrady. Z czasem nawiązuje się nowe kontakty powstają nowe znajomości już z kręgu osób podobnie cierpiących, poznanych w czasie pobytu w szpitalu, grupach terapeutycznych, ośrodkach lub obozach rehabilitacyjnych. Trwała dysfunkcjonalność organizmu w następstwie urazu fizycznego może być traktowana jako predyspozycja wywołująca powstanie sytuacji problemowej. Jej charakterystyczną cechą jest zachwianie równowagi między warunkami zewnętrznymi, w których żyje osoba niepełnosprawna, a jej możliwościami. Wymagania społeczne wyznaczają pułap trudny (lub uniemożliwiający) do osiągnięcia przez osoby niepełnosprawne.

Radykalne zmiany, jakie wnosi - zwłaszcza nagłe - doznanie niepełnosprawności w życie pełnosprawnego dotychczas człowieka, mogą spowodować dezintegrację jego osobowości, utratę sensu życia i zamienić je w koszmar, sprzyjając tym samym rozwijaniu się negatywnych form przystosowania. Jednak sytuacje trudne przeważnie przebudowują twórczo osobowość i w związku z tym należy je uznać za ważny czynnik kształtujący jej rozwój. Osiągnięcie pozytywnego rozwiązania zależy od sposobu zachowania się osoby w sytuacji kryzysowej, od tego, czy jest ona aktywna i próbuje poszukiwać wyjścia, czy zdaje sobie sprawę z konieczności wypracowania nowych, akceptowanych w jej środowisku form przystosowania, czy wierzy we własne siły i potrafi skutecznie radzić sobie problemami, a także od tego, czy jest gotowa przyjąć pomoc innych.

Psychoterapia
Doświadczenie urazów fizycznych niestety nie zawsze prowadzi do pozytywnego przepracowania. Wynika to z różnych czynników: niskiej tolerancji na nagły lub chroniczny stres, braku wsparcia społecznego, predyspozycji osobowości itp. W wyniku trudnych doświadczeń życiowych może nastąpić załamanie emocjonalne, depresja, zaburzenia lękowe itd. Wówczas już zazwyczaj nie wystarcza grupa wsparcia, ale istnieje potrzeba psychoterapii indywidualnej lub grupowej, dzięki której możliwe jest przepracowanie smutku, lęku, osamotnienia, poczucia straty i innych mechanizmów natury psychicznej.